home > boek > De eenzaamheid van de waanzin

De eenzaamheid van de waanzin

Tweehonderd jaar psychiatrie in romans en verhalen.

‘De eenzaamheid van de waanzin’ werd voor mij zicht- en hoorbaar toen Maarten Biesheuvel, schrijver, onlangs bij Adriaan van Dis aan tafel schoof om voor te lezen uit eigen werk. Maarten Biesheuvel is al vijfenvijftig jaar getrouwd met Eva. Zoals altijd zat ze naast hem tijdens het interview om hem bij te staan. Maarten las uit: Een brief aan mijn vader.

Een ontroerend verhaal, hij droeg het voor met zware gedragen stem.” Help je zoon door het leven, vader. Doodgaan kunnen we allemaal, vertel mij hoe ik zin aan dit leven moet geven”. Hij zegt krankzinnig te worden van de werkelijkheid. Hij besluit met “Uw Maarten”. Bijzonder was het om hem te horen voorlezen. Het  het klonk als een aanklacht, als een zoektocht van een man in nood. Adriaan was respectvol en liet hem zijn verhaal doen, zelfs toen de schrijver een psalm begon te zingen. Even was het of Maarten een grapje maakte en even was het of hij moest huilen.

Het begrip eenzaamheid wordt in het boek van Ranne Hovius niet zo uitgelegd of beschreven als de titel doet vermoeden. Het is een beschrijving van de geschiedenis van de psychiatrie zoals die in de wereldliteratuur aan ons doorgegeven is.  Verhalen en gedichten van onder andere Goethe, hij schreef: De jonge Werther.  

De verhalen in de eerste hoofdstukken van het boek staan ver van ons, moderne mensen,  af. De psychiatrie is een rare verzameling oplossingen.  Opsluiting van lastige mensen zoals de waanzinnige vrouw op de zolderverdieping van Thornfield Hall in het verhaal van Charlotte  Brontë: Jane Eyre.  Ze wordt verborgen gehouden vanwege weerzin, schaamte.  Het gekrijs en de gekte zou ‘het boze oog’ kunnen zijn. De vrouw wordt in het landhuis in Engeland opgesloten door haar man.’ De aanwezige kiem voor krankzinnigheid is tot volle wasdom gekomen.  Als een erfelijke smet die geleidelijk aangroeit en terrein wint op de rede’.

Een ander voorbeeld van hartverscheurende waanzin was Shakespeare’s Ophelia.  Dit meisje verliest haar verstand als ze haar geliefde en haar vader kwijtraakt. Aan de oever van de beek vlecht ze slingers van brandnetels , madeliefjes en orchideeën en glijdt daarmee in het water en verdrinkt. Deze waanzin stoot niet af maar brengt tranen in de ogen.

Het boek van Ranne Hovius beschrijft, onder andere het verhaal over het onbewuste, door Freud ontwikkeld, grondig.  Zijn psycho-analyse blijkt zich uitstekend te lenen voor verhalen. Ze laten zien welke antwoorden er in de loop van de tijd zijn gevonden op vragen als: Hoe om te gaan met lastige mensen, met moeilijke mensen.

Griekse tragedies, verhalen van zonen die met hun moeder willen trouwen, Oedipus. Freud maakt een verdeling van de psyche,’ het onbewuste is de kelder waarin alles wat het daglicht niet kan verdragen wordt weggestopt en waar driften opborrelen’.

Het boek laat boeiende verhalen de revue passeren waarmee kritiek wordt geuit op de ontwikkelingen in de psychiatrie. Gevalsbeschrijvingen, verhalen over echte mensen. De medisch georiënteerde psychiaters worden  in de jaren tachtig van de vorige eeuw geholpen door het nieuwe handboek de DSM  (Diagnostic Manuel of Disorders) en door nieuwe medicijnen. Schrijvers volgen de ontwikkelingen en schetsen hun eigen voorstellingen van de behandelaars. Door het beschrijven van psychiatrische patiënten, hun doen en laten en de medicijnen die ze gebruiken ontstaan er diagnoses van  gangbare en niet zo gangbare ziektes. Deze zijn samengenomen in de DSM. Inmiddels is DSM5 uitgekomen. Daar is kritiek op gekomen, de grote hoeveelheid diagnoses maakt dat er vraagtekens  bijgezet worden. De voors en tegens van de DSM komen aan de orde. Zo ook op het beeld van de psychiater.

De eenzaamheid van patiënten met een diagnose komt aan bod in bijvoorbeeld de verhalen van Olivier Sacks. Hij is neuroloog en verhaalt van mensen die neurologische afwijkingen hebben en zo bekendheid krijgen vanwege de bijzonderheid van hun ziekte. Ook hier is natuurlijk kritiek op gekomen, mag je mensen zo behandelen? Een ander voorbeeld is de film “ Rain Man” met Dustin Hofman. De man met autisme maakt dat er herkenning en erkenning is voor deze stoornis. Inmiddels spreekt men van een spectrum van autistische stoornissen en kan men de behandeling door gedragstherapeuten verbeteren.

Een voorbeeld van de intieme setting van de therapie komt in de televisieserie “In Therapie” aan de orde. De psychiater blijkt ook een mens te zijn en gaat zelf ook in therapie. En zo gaat de ontwikkeling in de psychiatrie verder door kritiek op het gangbare en door verhalen van mensen.  

De eenzaamheid van waanzin is geen roman, het leest ook niet zo gemakkelijk, maar ik vind het zeer de moeite waard.

Marisca van Veen

Auteur: Ranne Hovius.

Uitgeverij: Nieuwezijds

Ranne Hovius is psycholoog en journalist.

ISBN: 9789057122194    € 19,95

 

Overige boekbesprekingen